Tại hội thảo quản lý sức khỏe và nâng cao chất lượng giống tôm, các đại biểu đã chỉ ra những thách thức về dịch bệnh, hạ tầng quy hoạch và nguồn tôm bố mẹ.
Bất cập chuỗi cung ứng vật tư và giống tôm
Sáng 5/6, tại phường Ninh Chữ, Cục Thủy sản và Kiểm ngư phối hợp Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa tổ chức hội thảo quản lý sức khỏe và nâng cao chất lượng giống tôm nước lợ tại Việt Nam.
Tại hội thảo, ông Lê Văn Quê, Chủ tịch Hiệp hội Giống thủy sản tỉnh Khánh Hòa, cùng các đại biểu khẳng định chất lượng con giống chính là chìa khóa quyết định sự thành bại của chuỗi giá trị ngành tôm. Tuy nhiên, ngành tôm nước lợ hiện vẫn ở thế bị động và thiếu bền vững. Điểm nghẽn lớn nhất là sự bế tắc của nguồn tôm bố mẹ nội địa khi sau nhiều năm nghiên cứu vẫn chưa có lời giải cho bài toán này. Thực tế đó buộc toàn ngành phải phụ thuộc vào các dòng nhập khẩu từ Mỹ như Hawaii hay EIL, khiến mục tiêu tự chủ 80% nguồn tôm bố mẹ vào năm 2030 khó khả thi và đặt doanh nghiệp trong nước vào thế yếu trên thị trường thương mại quốc tế.
Bên cạnh áp lực nguồn giống, hành lang pháp lý trong kiểm dịch nhập khẩu đang tạo ra những rào cản đáng kể. Theo ông Quê, quy định lưu giữ, cách ly tôm bố mẹ 15 ngày theo Thông tư 26 đang đẩy rủi ro về phía doanh nghiệp bị xử phạt hành chính nếu lô tôm nhập khẩu phát bệnh trong quá trình chờ kết quả xét nghiệm.
Đây là bất cập cần sớm được sửa đổi để bảo vệ quyền lợi các đơn vị sản xuất trong nước. Song song đó, hạ tầng vùng nuôi và nguy cơ nhiễm chéo dịch bệnh cũng là vấn đề nan giải. Tại các vùng sản xuất giống tập trung công nghệ cao, hạ tầng vẫn chưa đảm bảo an toàn sinh học do hệ thống kênh cấp nước và thoát nước thải chưa được bóc tách riêng biệt. Tình trạng xung đột ngành nghề khi lồng bè nuôi thương phẩm đan xen ngay sát cửa lấy nước của các trại giống, cùng việc thiếu quy hoạch phân khu rõ ràng cho từng đối tượng nuôi từ tôm, cá đến hàu, ngao với những chế độ thức ăn và đặc tính nước thải khác nhau đang làm tăng rủi ro ô nhiễm môi trường.
Lỗ hổng này tiếp tục kéo dài đến chuỗi cung ứng khi khâu vận chuyển, phân phối đến hộ nuôi nhỏ lẻ trở thành mắt xích yếu. Dù các tập đoàn lớn kiểm soát an toàn sinh học rất tốt tại trại, nhưng tình trạng sốc môi trường trong quá trình vận chuyển đã khiến mật độ virus bùng phát, gây nhiễm chéo và vô hiệu hóa nỗ lực kiểm soát chất lượng con giống ban đầu.
Hiện nay, diễn biến bệnh đốm trắng bùng phát mạnh vào cao điểm từ tháng 3 đến tháng 5, cùng sự xuất hiện của hai chủng PDD mới có khả năng kháng hầu hết các chất sát khuẩn thông thường đang gây áp lực nặng nề cho các ao nuôi. Nhiều chủng vi khuẩn thuộc giống Vibrio tại Việt Nam đã mang gen độc tố nguy hiểm, trong khi các giải pháp điều trị như dùng thực khuẩn thể hay phát triển vaccine cho tôm đều không khả thi do đặc tính sinh học của đối tượng nuôi này.
Tại hội thảo, đại diện Trung tâm Khuyến nông tỉnh Vĩnh Long đã thẳng thắn nêu thực trạng người nuôi tôm đang bị bào mòn lợi nhuận bởi chi phí vật tư đầu vào bị đẩy giá lên cao qua nhiều khâu trung gian, cùng rủi ro lớn từ chất lượng con giống trôi nổi. Nhiều trại sản xuất giống nhỏ lẻ, thiếu thiết bị, không minh bạch nguồn gốc tôm bố mẹ và thiếu kiểm soát dịch bệnh đang làm giảm đáng kể hiệu quả sản xuất. Dù nuôi tôm công nghệ cao có tiềm năng lớn, nhưng người nuôi đang chịu áp lực kép khi giá tôm thương phẩm giảm sâu trong khi tỉ lệ nhiễm bệnh trong môi trường nước tự nhiên tại vùng sông ngòi, cửa biển luôn ở mức cao. Nhiều đơn vị cung ứng chỉ tập trung bán vật tư mà thiếu sự đồng hành, hỗ trợ kỹ thuật thực chất cho người nuôi khi xảy ra sự cố dịch bệnh.
Định hướng chiến lược và giải pháp
Ông Nguyễn Văn Hữu, Quyền Trưởng phòng Quản lý bệnh thủy sản (Cục Thủy sản và Kiểm ngư) cho biết, giai đoạn 2021 - 2025 ghi nhận sự sàng lọc tự nhiên khi số lượng cơ sở giảm từ hơn 2.100 xuống còn 1.910 trại vào năm 2025. Song tổng sản lượng lại đạt kỷ lục hơn 167 tỷ con giống, cho thấy sự dịch chuyển mang tính chuyên nghiệp hơn của ngành.
Tuy nhiên, thị trường chung vẫn đối mặt với thực trạng chất lượng chưa đồng đều, hồ sơ nguồn gốc chưa đồng bộ và tình trạng cạnh tranh bằng giá bán diễn ra phổ biến. Định hướng giai đoạn 2026 - 2030, ngành đặt mục tiêu thay đổi tư duy từ đáp ứng đủ số lượng sang bảo đảm chất lượng, an toàn dịch bệnh. Hệ thống quản lý sẽ tiến hành số hóa toàn bộ thông qua mã số cơ sở, mã đàn bố mẹ, mã lô giống và đồng bộ hồ sơ điện tử.
Tại "thủ phủ" Khánh Hòa, nơi cung ứng hơn 30% thị phần cả nước với khoảng 50 tỷ con giống/năm, các tập đoàn như C.P, Việt Úc, Minh Phú đã đẩy mạnh mô hình công nghệ cao khép kín. Tuy nhiên, ông Huỳnh Minh Khánh, Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Khánh Hòa, lĩnh vực này vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn ảnh hưởng đến tính bền vững như rủi ro thời tiết bất thường, thiếu hụt nguồn điện, xử lý nước thải và đặc biệt là thiếu hụt nguồn nhân lực kỹ thuật chuyên sâu.
Kết luận hội thảo, ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho rằng, ngành tôm đang đối mặt với nhiều thách thức từ quy hoạch, hạ tầng, tổ chức sản xuất đến các bất cập trong quản lý nhà nước. Để đạt mục tiêu 10 tỷ USD, cần sự chung tay từ doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý. Ông Luân chỉ rõ thực trạng công tác kiểm tra, hậu kiểm hiện còn thiếu kinh phí và công cụ, tạo ra khoảng trống trong quản lý.
Để khắc phục, ông Luân đề nghị các cơ sở giống phải minh bạch tuyệt đối về nguồn gốc, xuất xứ và công suất sản xuất. Các đơn vị cần tăng cường tập huấn an toàn sinh học để nhận diện rủi ro, đồng thời cán bộ chuyên môn phải nâng cao năng lực hướng dẫn để tránh thiệt hại cho người nuôi.
Đối với cơ quan quản lý, cần đẩy mạnh kiểm tra, phòng ngừa rủi ro thông qua phối hợp liên ngành với công an, biên phòng. Đồng thời, rà soát lại các nghiên cứu khoa học để đảm bảo tính thực tiễn, giải quyết kịp thời các vấn đề cấp bách. Ông cũng kêu gọi các doanh nghiệp mạnh cùng nhà nước và các viện nghiên cứu thực hiện hiệu quả Nghị quyết 57 về chọn tạo giống. Nhà nước và nhà khoa học cam kết luôn đồng hành, tháo gỡ vướng mắc để hỗ trợ doanh nghiệp phát triển bền vững. Các hiệp hội cần phát huy vai trò cầu nối, minh bạch thông tin và liên kết chặt chẽ từ khâu sản xuất đến vận chuyển.
Để hỗ trợ người nuôi chủ động phòng bệnh, Công ty TNNH Thủy sản Tân Anh giới thiệu chế phẩm sinh học LACTO bổ sung vào thức ăn tôm với thành phần chính là vi khuẩn Lactic (Lactobacillus plantarum). Sản phẩm giúp nâng cao sức đề kháng, nong to đường ruột và tối ưu hóa khả năng hấp thu dinh dưỡng cho tôm nuôi. Bên cạnh đó, giải pháp này còn hỗ trợ người nuôi chủ động ép các loại khuẩn độc hại như Vibrio, TPD, PDD, ngăn ngừa hiệu quả hiện tượng tôm bị phân lỏng hay đứt khúc ruột, giúp cân bằng hệ vi sinh vật và giảm thiểu ô nhiễm môi trường nước ao nuôi.
