Hướng ngư dân đến mô hình lồng nuôi thủy sản bền vững

Đổi mới lồng bè, nâng giá trị nuôi thủy sản

Thực tế sản xuất cho thấy lồng bè vẫn là mô hình có khả năng tạo sản lượng lớn trên diện tích mặt nước hạn chế. Tại Vĩnh Long, đến tháng 9/2026, toàn tỉnh có 266 cơ sở với 2.236 lồng bè, tổng thể tích gần 514.300 m³; sản lượng đạt gần 14.300 tấn, tương đương 53,43% kế hoạch năm. Riêng xã An Bình có khoảng 1.840 lồng bè, sản lượng đến tháng 7 đạt hơn 12.000 tấn. Cá điêu hồng chiếm khoảng 70% sản lượng nuôi lồng bè của tỉnh.

Quy mô này cho thấy tiềm năng kinh tế rõ rệt, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về hiệu quả của cách nuôi truyền thống. Khi mật độ lồng tăng, chất lượng nước, dòng chảy, dịch bệnh và thời tiết cực đoan đều có thể tác động trực tiếp đến chi phí và tỷ lệ sống. Vì vậy, hướng đi phù hợp không phải tiếp tục tăng số lồng bằng mọi giá mà là nâng năng suất, độ an toàn và khả năng kiểm soát trên từng lồng nuôi.

So với vật liệu truyền thống, hệ thống lồng HDPE có độ bền và khả năng thích ứng tốt hơn với điều kiện sóng gió, phù hợp với định hướng đưa hoạt động nuôi ra những vùng biển có không gian và điều kiện môi trường thuận lợi. Tại An Giang, chương trình phát triển nuôi biển bằng lồng HDPE năm 2026 được triển khai tại xã Sơn Hải nhằm hỗ trợ người dân chuyển đổi phương thức sản xuất, hướng tới nâng năng suất, giảm rủi ro và bảo vệ môi trường.

Giá trị của mô hình mới vì thế không nằm ở việc “đổi một chiếc lồng”, mà ở khả năng thay đổi cả phương thức sản xuất. Lồng được thiết kế phù hợp giúp tăng độ an toàn; hệ thống cho ăn và theo dõi môi trường giúp giảm lãng phí thức ăn; dữ liệu về nhiệt độ, oxy, độ mặn và chất lượng nước giúp người nuôi điều chỉnh kịp thời. Khi các yếu tố này được kết hợp, chi phí đầu tư công nghệ có thể được bù đắp bằng tỷ lệ sống cao hơn, giảm hao hụt và chất lượng sản phẩm ổn định hơn.

Xu hướng này cũng đang được tham khảo từ các mô hình nuôi lồng tiên tiến tại châu Á qua Hội thảo quốc tế về Nuôi thủy sản lồng bè châu Á lần thứ 8 (CAA8). Không dừng ở việc thay vật liệu làm lồng mà mô hình hiện đại chú trọng tổ chức lại toàn bộ quy trình sản xuất. Lồng ngoài khơi được thiết kế để chịu sóng gió tốt hơn, kết hợp hệ thống cho ăn tự động, cảm biến theo dõi môi trường và quản lý dữ liệu nhằm kiểm soát lượng thức ăn, chất lượng nước và sức khỏe vật nuôi. Cách tiếp cận này giúp giảm phụ thuộc vào kinh nghiệm thủ công, hạn chế hao phí đầu vào và chủ động ứng phó với biến động môi trường. Đây cũng là hướng mà ngành thủy sản Việt Nam đang từng bước tiếp cận: đầu tư công nghệ không chỉ để nuôi được nhiều hơn, mà để mỗi đơn vị sản xuất tạo ra giá trị cao hơn với mức rủi ro thấp hơn.

Xu hướng chuyển dịch tất yếu

Nếu công nghệ giúp nâng hiệu quả sản xuất thì quản lý vùng nuôi quyết định khả năng duy trì hiệu quả đó. Đây là vấn đề đặc biệt rõ tại Đồng Nai, nơi hồ Trị An từng xảy ra hiện tượng cá nuôi lồng bè chết hàng loạt trong năm 2026. Địa phương đang triển khai đăng ký hoạt động nuôi, đồng thời thực hiện dự án sắp xếp lại vùng nuôi, di dời và giải tỏa lồng bè dôi dư giai đoạn 2025-2030.

Bài học từ Trị An cho thấy công nghệ không thể tách rời quy hoạch. Một chiếc lồng hiện đại vẫn có thể gặp rủi ro nếu đặt ở vị trí không phù hợp, mật độ quá cao hoặc thiếu cảnh báo môi trường. Việc xác định vùng nuôi, khoảng cách giữa các cụm lồng, quản lý mật độ và quan trắc chất lượng nước vì thế phải được xem là một phần của công nghệ sản xuất.

Ở Vĩnh Long, định hướng phát triển cũng đang chuyển theo hướng duy trì lồng bè tại những khu vực có điều kiện thủy văn phù hợp, tăng quan trắc cảnh báo môi trường nước, đồng thời củng cố hợp tác xã và liên kết với doanh nghiệp để tiêu thụ sản phẩm đạt chuẩn. Đây là bước cần thiết để mô hình không chỉ tạo ra sản lượng mà còn nâng khả năng bán hàng và giữ giá trị sau thu hoạch.

Nhìn rộng hơn, nuôi lồng bè Việt Nam đang có cơ hội chuyển từ mô hình dựa nhiều vào kinh nghiệm sang mô hình dựa trên dữ liệu và kiểm soát rủi ro. Trong đó, lồng HDPE, cảm biến môi trường, tự động hóa cho ăn, truy xuất nguồn gốc và các giải pháp quản lý vùng nuôi không nên được xem là những khoản đầu tư riêng lẻ. Chúng cần được kết nối thành một quy trình sản xuất thống nhất.

Điểm quyết định của giai đoạn mới vì thế không phải là Việt Nam có bao nhiêu lồng bè, mà là mỗi lồng tạo ra bao nhiêu giá trị với mức rủi ro thấp đến đâu. Khi công nghệ giúp giảm hao hụt, tiết kiệm đầu vào, tăng tỷ lệ sống và nâng chất lượng sản phẩm, đầu tư vào lồng bè mới thực sự trở thành đầu tư vào năng lực cạnh tranh.

Đó cũng là hướng phù hợp với cam kết phát triển thủy sản xanh và thông minh của Việt Nam: tăng trưởng không dựa đơn thuần vào mở rộng quy mô, mà dựa vào công nghệ, quản trị môi trường và hiệu quả kinh tế. Khi mỗi vùng nuôi được tổ chức khoa học, mỗi lồng được quản lý bằng dữ liệu và sản phẩm được gắn với chuỗi tiêu thụ, nghề nuôi lồng bè sẽ có nền tảng vững hơn để tăng giá trị thay vì chỉ tăng sản lượng.